محاسبه بهای انرژی تزریق‌نشده در زمان خاموشی شبکه
خاموشی شبکه می‌تواند منجر به عدم امکان تزریق برق به شبکه توسط نیروگاه‌های خورشیدی یا تجدیدپذیر، علی‌رغم آمادگی آن‌ها برای تولید شود. بهای انرژی تزریق‌نشده سازوکاری است که سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا) برای برآورد انرژی ازدست‌رفته و تعیین ارزش ریالی آن در چنین شرایطی تدوین کرده است.
انرژی تزریق‌نشده چیست؟
مطابق دستورالعمل‌های ابلاغی، انرژی تزریق‌نشده به آن میزان از انرژی الکتریکی اطلاق می‌شود که نیروگاه با وجود آمادگی کامل، به دلیل خاموشی شبکه قادر به تزریق آن نبوده است.
این خاموشی‌ها می‌تواند ناشی از نقص فنی در شبکه، قطع اتصال خارج از کنترل نیروگاه یا دستور مرکز کنترل برای توقف یا کاهش تولید باشد. بدیهی است توقف‌هایی که به دلیل مشکلات داخلی خودِ نیروگاه رخ می‌دهند، در این تعریف نمی‌گنجند.
نحوه محاسبه انرژی تزریق‌نشده
مبنای اصلی این محاسبات، بررسی عملکرد تولید واقعی نیروگاه در ساعات مشابه در بازه‌های زمانی قبل و بعد از وقوع خاموشی است.
در حالت استاندارد، میانگین انرژی تحویلی نیروگاه در سه روز قبل و سه روز بعد از حادثه در بازه‌های ساعتی متناظر محاسبه می‌شود. داده‌های تولید نیز از سامانه سنجش و پایش انرژی مدیریت شبکه استخراج می‌گردد.
در این محاسبات، ضرایب دسترسی شبکه نیز به شرح زیر اعمال می‌شود:
نیروگاه‌های متصل به شبکه فوق‌توزیع: ۰.۹۸
نیروگاه‌های متصل به شبکه توزیع: ۰.۹۶
این روش به دنبال تخمین دقیق میزان برقی است که نیروگاه در شرایط عادی و بدون خاموشی، قادر به تحویل آن به شبکه بود.
در صورت عدم دسترسی به داده‌های روزهای مجاور خاموشی چه باید کرد؟
اگر در روزهای قبل یا بعد از حادثه نیز در همان ساعات، خاموشی رخ داده باشد، نزدیک‌ترین روزهای بدون خاموشی برای محاسبه انتخاب می‌شوند تا در نهایت سه داده معتبر پیش از حادثه و سه داده معتبر پس از آن در دسترس باشد.
برای خاموشی‌های پیوسته بیش از سه روز، مبنای محاسبه به میانگین تولید در ساعات مشابه در همان ماه تغییر می‌یابد. در صورت عدم کفایت داده‌ها، استفاده از اطلاعات دوره مشابه در سال قبل با لحاظ کردن نرخ افت سالانه تولید، پیش‌بینی شده است.
شرایط صفر در نظر گرفتن انرژی تزریق‌نشده
چنانچه مقدار تخمینی انرژی تزریق‌نشده در بازه خاموشی، کمتر از انرژی واقعی تحویلی نیروگاه در همان بازه باشد، میزان انرژی تزریق‌نشده صفر لحاظ خواهد شد.
در نیروگاه‌های بادی، زمان مورد نیاز برای سنکرون شدن مجدد با شبکه نیز می‌تواند به زمان خاموشی افزوده شود که سقف آن در دستورالعمل یک ساعت تعیین شده است؛ مگر آنکه زمان واقعی سنکرون شدن کمتر از این مقدار باشد.
نحوه تعیین بهای انرژی تزریق‌نشده
پس از محاسبه مقدار انرژی تزریق‌نشده، ارزش مالی آن بر اساس نوع قرارداد نیروگاه تعیین می‌گردد.
در قراردادهای خرید تضمینی، نرخ مورد استفاده در صورت‌حساب بر اساس نوع و مفاد قرارداد نیروگاه در روز وقوع خاموشی محاسبه می‌شود.
برای نیروگاه‌هایی که برق خود را در تابلو برق سبز بورس انرژی عرضه می‌کنند، نحوه اعمال تعهدات فروش و انرژی تزریق‌نشده تابع سازوکار مجزایی است. اگر تعهد تولید کمتر یا مساوی انرژی تزریق‌نشده باشد، نیروگاه بابت آن بخش مشمول جریمه نخواهد شد. در صورت وجود مازاد تعهد، نحوه جبران مطابق با مقررات مربوط به تعهدات نیروگاه صورت می‌پذیرد.
فرآیند اعلام و تأیید خاموشی
برای محاسبه بهای خاموشی، صرف ثبت توقف تولید در سیستم مانیتورینگ کافی نیست و خاموشی باید طی یک فرآیند رسمی تأیید شود.
مراحل این فرآیند به شرح زیر است:
نیروگاه فرم اعلام ساعات خاموشی را تکمیل و تأییدیه آن را از مرکز کنترل درخواست می‌کند.
مرکز کنترل گزارش خاموشی مؤثر بر تولید را بررسی و تأیید می‌نماید.
نیروگاه میزان انرژی تزریق‌نشده و صورت‌حساب مربوطه را تهیه می‌کند.
مدارک و مستندات تأییدشده برای ساتبا ارسال می‌شود.
اطلاعات توسط واحدهای مسئول بررسی و مبلغ نهایی تعیین می‌گردد.
در بخش پایانی دستورالعمل، نمودار گردش کار میان ساتبا، مرکز کنترل، مالک شبکه و نیروگاه برای شفافیت بیشتر ارائه شده است.
اهمیت ثبت دقیق خاموشی
برای سرمایه‌گذاران نیروگاه‌های خورشیدی، هر ساعت محدودیت شبکه به معنای کاهش انرژی قابل فروش است. ثبت دقیق زمان شروع و پایان خاموشی، حفظ سوابق تولید و دریافت تأییدیه از مرکز کنترل برای پیگیری مطالبات مربوط به انرژی تزریق‌نشده از اهمیت بالایی برخوردار است.
به همین دلیل، سیستم مانیتورینگ و ثبت داده‌های تولید، علاوه بر مدیریت عملکرد فنی، نقش کلیدی در مسائل قراردادی و مالی پروژه ایفا می‌کند.
جمع‌بندی
بهای انرژی تزریق‌نشده با هدف جبران بخشی از اثرات خاموشی‌ها و محدودیت‌های تحمیل‌شده از سوی شبکه تعریف شده است. مقدار انرژی ازدست‌رفته عمدتاً با استناد به عملکرد نیروگاه در ساعات مشابه قبل و بعد از خاموشی برآورد شده و پس از تأیید مرکز کنترل، ارزش مالی آن بر اساس نوع قرارداد محاسبه می‌شود.
برای مالکان نیروگاه، ثبت دقیق داده‌های تولید و خاموشی و طی کردن مراحل تأیید، بخش جدایی‌ناپذیری از مدیریت درآمد و پایداری مالی پروژه است.