بخشی از انرژی تولیدشده در کشور، پیش از آنکه به دست مصرف‌کننده نهایی برسد، در شبکه برق هدر می‌رود؛ این تلفات انرژی که علاوه بر عوامل فنی، تحت تأثیر مصارف غیرمجاز و دستکاری تجهیزات اندازه‌گیری نیز قرار دارد، چالش مهمی برای صنعت برق محسوب می‌شود. در چنین شرایطی، کاهش تلفات و جلوگیری از استفاده غیرقانونی از شبکه برق، در کنار توسعه ظرفیت تولید و مدیریت مصرف، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به بهبود بهره‌وری و تأمین پایدار برق کمک شایانی کند. در همین راستا، طرح ملی مهتاب با تمرکز ویژه بر کاهش تلفات غیرفنی، از جمله برق‌های غیرمجاز و دستکاری لوازم اندازه‌گیری، از اواخر سال گذشته به‌صورت ملی به اجرا درآمد.
براساس آمار‌های ارائه‌شده، حدود ۱۰ درصد از انرژی تولیدی کشور در شبکه برق دچار تلفات می‌شود که نزدیک به نیمی از این میزان را تلفات غیرفنی تشکیل می‌دهد. بخش قابل‌توجهی از این تلفات ناشی از مصارف غیرمجاز و تخلفات مرتبط با تجهیزات اندازه‌گیری است؛ موضوعی که ضرورت شناسایی و ساماندهی این موارد را در شبکه توزیع برق دوچندان می‌کند. بررسی عملکرد شرکت‌های توزیع نیروی برق در نیمه نخست امسال نشان می‌دهد که شرکت‌های توزیع نیروی برق خوزستان، سیستان و بلوچستان و کردستان، بیشترین کاهش تلفات را نسبت به مدت مشابه سال گذشته به ثبت رسانده‌اند.
هوشمندسازی به‌تنهایی کافی نیست
هوشمندسازی شبکه و نصب کنتور‌های هوشمند از ارکان اصلی طرح مهتاب به شمار می‌رود، اما تحقق اهداف این طرح صرفاً با نصب تجهیزات هوشمند امکان‌پذیر نیست. نظارت مستمر بر شبکه و برخورد با دستکاری تجهیزات اندازه‌گیری و استفاده‌های غیرمجاز از برق، از جمله اقداماتی است که باید در کنار توسعه فناوری مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه بدون پیگیری و مراقبت مستمر، سرمایه‌گذاری در این حوزه نمی‌تواند به اثربخشی مورد انتظار منجر شود. در این میان، نقش نیرو‌های قرائت، بازرسی، نصب و عوامل عملیاتی شبکه نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. این نیرو‌ها در ارتباط مستقیم با ۴۲ میلیون مشترک برق کشور قرار دارند و آگاهی و دقت آن‌ها در شناسایی تخلفات و مراقبت از شبکه، مکمل استفاده از فناوری‌های هوشمند است؛ بنابراین کاهش تلفات برق علاوه بر تجهیزات و زیرساخت‌های فنی، به نظارت میدانی و عملکرد مستمر نیرو‌های عملیاتی نیز وابسته است.
اهمیت مقابله با مصارف غیرمجاز در شرایط ناترازی برق، به‌ویژه در برخی مناطق کشور، بیشتر نمایان می‌شود. طبق آخرین اطلاعات ارائه‌شده از سوی شرکت توانیر، میزان برق غیرمجاز در برخی استان‌های جنوبی به ۱۰۰ تا ۲۰۰ مگاوات می‌رسد؛ ظرفیتی که در شرایط ناترازی می‌تواند تأثیر مستقیمی بر مدیریت بار شبکه داشته باشد.
مهتاب، تلاشی برای توزیع عادلانه‌تر برق
با این حال، اهداف طرح ملی مهتاب تنها به کاهش تلفات و اقدامات فنی محدود نمی‌شود. این طرح با هدف صیانت از حقوق عمومی و مقابله با دست‌اندازی غیرقانونی به شبکه برق کشور نیز دنبال می‌شود و شناسایی و برخورد با مصارف غیرمجاز و انشعابات غیرقانونی موسوم به برق‌دزدی از محور‌های اصلی آن است. با وجود این، تداوم روند کاهشی تلفات به مجموعه‌ای از اقدامات مستمر نیاز دارد؛ از جمله پایش شبکه، شناسایی نقاط پرتلفات، اصلاح زیرساخت‌ها، ساماندهی مصارف غیرمجاز و استفاده گسترده‌تر از ابزارهای هوشمند برای اندازه‌گیری و کنترل مصرف. استمرار این اقدامات می‌تواند به بهبود عملکرد شبکه و افزایش سهم انرژی تحویلی به مشترکان کمک کند.
در مجموع، طرح ملی مهتاب را نمی‌توان صرفاً برنامه‌ای برای شناسایی مصارف غیرمجاز یا اصلاح انشعابات برق دانست؛ این طرح در صورت تداوم و اجرای مؤثر، می‌تواند زمینه حرکت از مدیریت صرفاً واکنشی مصرف به سمت حکمرانی هوشمند انرژی را فراهم کند؛ رویکردی که در آن علاوه بر تولید و تأمین برق، الگوی مصرف، رفتار مشترکان، بهره‌وری تجهیزات و صیانت از حقوق عمومی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.
