اعلام خبر عبور ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های تجدیدپذیر از مرز ۵۸۰۰ مگاوات، سرآغاز بحث‌ها و اختلاف‌نظرهای گسترده‌ای میان منتقدان و متولیان صنعت برق شده است؛ در این میان، گروهی از منتقدان این رقم را «عددسازی» می‌دانند، در حالی که طرف مقابل بر صحت و دقت آمار اعلامی تأکید دارد. ریشه اصلی این مناقشه را باید در عدم تفکیک دقیق دو شاخص فنی متفاوت جست‌وجو کرد: نخست «ظرفیت نصب‌شده» که با واحد مگاوات سنجیده می‌شود و نمایانگر حداکثر توان تولیدی یک نیروگاه در شرایط استاندارد است، و دوم «انرژی تولیدی» که با واحد مگاوات‌ساعت اندازه‌گیری شده و مجموع برق تحویل‌داده‌شده به شبکه را در یک بازه زمانی مشخص نشان می‌دهد. پرسش بنیادین این است که آیا مقایسه مستقیم این دو شاخص بدون در نظر گرفتن بازه زمانی مشترک و شرایط بهره‌برداری، مبنای فنی قابل قبولی برای قضاوت درباره صحت آمار ظرفیت است یا خیر؛ پاسخی که می‌تواند هم به ابهامات منتقدان پایان دهد و هم ضرورت شفاف‌سازی داده‌های تولید و اتصال نیروگاه‌ها را بیش از پیش نمایان سازد.
۵۸۰۰ مگاوات؛ ظرفیت نصب‌شده یا برق تولیدی؟
یکی از اصلی‌ترین دلایل بروز اختلاف‌نظر پیرامون آمار نیروگاه‌های تجدیدپذیر که با توسعه ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی نمود بیشتری یافته، خلط مبحث میان دو شاخص ظرفیت نصب‌شده و انرژی تولیدی است. در همین راستا، برخی کارشناسان و منتقدان معتقدند که عدد ۵۸۰۰ مگاوات برای ظرفیت نصب‌شده، با واقعیت‌های موجود همخوانی ندارد و نوعی عددسازی است. ظرفیت نصب‌شده که با واحد مگاوات (MW) بیان می‌شود، نشان‌دهنده حداکثر توان تولید برق یک نیروگاه در شرایط مشخص است. در مقابل، انرژی تولیدی با واحد مگاوات‌ساعت (MWh) سنجیده می‌شود و به مجموع برق تولیدشده در یک بازه زمانی خاص، نظیر یک ساعت، یک روز یا یک ماه اشاره دارد؛ شاخصی که برای تمامی نیروگاه‌های حرارتی، بادی، آبی، خورشیدی و هسته‌ای کاربرد دارد. به زبان ساده، اگر بر روی تابلوی یک نیروگاه خورشیدی عدد ۵۸۰۰ مگاوات درج شده باشد، این به معنای آن نیست که نیروگاه مذکور باید در تمام ۲۴ ساعت شبانه‌روز، ۵۸۰۰ مگاوات برق به شبکه تزریق کند؛ چرا که ظرفیت اسمی با تولید دائمی متفاوت است و عدد ۵۸۰۰ مگاوات تنها توان نامی یا ظرفیت اسمی نیروگاه محسوب می‌شود.
مگاوات، اسب‌بخار است؛ مگاوات‌ساعت، مسافت پیموده شده
برای درک بهتر این تفاوت، می‌توان مگاوات را به توان موتور خودرو تشبیه کرد که در اصطلاح با اسب‌بخار بیان می‌شود، در حالی که مگاوات‌ساعت مشابه مسافتی است که خودرو در یک بازه زمانی مشخص طی می‌کند. بنابراین، مقایسه مستقیم قدرت موتور با مسافت پیموده‌شده از نظر فنی نادرست است. همان‌طور که سرعت و عملکرد یک خودرو به عواملی همچون پیچ و خم جاده، راندمان موتور، پستی و بلندی‌ها و اصطکاک لاستیک وابسته است، تولید واقعی یک نیروگاه خورشیدی نیز به متغیرهای متعددی بستگی دارد، از جمله: شدت و مدت تابش خورشید، دمای محیط و دمای پنل‌ها، فصل و موقعیت جغرافیایی نیروگاه، راندمان پنل‌ها، اینورتر‌ها و سایر تجهیزات، تعمیرات و دوره‌های توقف برنامه‌ریزی‌شده، محدودیت یا آمادگی شبکه برای دریافت برق، زمان بهره‌برداری واقعی نیروگاه در دوره مورد بررسی و همچنین مراحل آزمایش، راه‌اندازی و اتصال تدریجی واحد‌ها به شبکه.
مقایسه دقیق، نیازمند بازه زمانی مشترک است
بنابراین، مقایسه مستقیم «ظرفیت نصب‌شده» با «تولید برق» بدون تعیین یک بازه زمانی مشترک و لحاظ کردن شرایط بهره‌برداری، فاقد دقت فنی است. در نتیجه، قرار دادن عدد «۵۸۰۰ مگاوات ظرفیت» در مقابل یک عدد «مگاوات‌ساعت تولید ماهانه» و نتیجه‌گیری درباره واقعی یا غیرواقعی بودن ظرفیت، بدون تبدیل شاخص‌ها و تعیین دوره زمانی یکسان، مقایسه‌ای غیرعلمی است. کارشناسان پایش ساتبا نیز در مستندات خود تأکید کرده‌اند که برای ارزیابی عملکرد نیروگاه‌ها، مقایسه توان لحظه‌ای در شرایط زمانی مشابه، شاخص دقیق‌تری نسبت به مقایسه ساده ظرفیت اسمی با انرژی تولیدی است. البته این موضوع به معنای پذیرش بی‌چون و چرای هر فاصله‌ای میان ظرفیت و تولید نیست؛ بلکه دقیقاً به همین دلیل است که داده‌های تولید، زمان، شرایط جوی و وضعیت اتصال نیروگاه‌ها باید منتشر و قابل راستی‌آزمایی باشند.
چرا برقِ برخی نیروگاه‌ها در سامانه دیده نمی‌شود؟
مسئله دیگر این است که در برخی موارد، نیروگاه ساخته شده و برق به شبکه تزریق می‌شود، اما تولید آن در سامانه برخط قابل مشاهده نیست. دلیل این امر، عدم تکمیل فرایند پلمب کنتور در برخی نیروگاه‌های متصل به شبکه است. پلمب کنتور در نیروگاه‌های خورشیدی به فرایندی گفته می‌شود که طی آن تجهیزات اندازه‌گیری نصب شده و میزان تولید و فروش برق نیروگاه به‌صورت رسمی و دقیق سنجش‌پذیر می‌شود. لازم به ذکر است که تا پیش از تصویب آیین‌نامه رفع موانع احداث نیروگاه‌های تجدیدپذیر، فرایند پلمب کنتور گاهی توسط شرکت‌های برق به صورت سلیقه‌ای انجام می‌شد، اما پس از ابلاغ آیین‌نامه مذکور، این فرایند به‌صورت یکسان در حال اجراست. همچنین پلمب کنتور برق به منظور اطمینان از دقت و صحت اندازه‌گیری میزان تولید برق اهمیت بسیاری دارد؛ این اقدام نه‌تنها موجب حفظ عدالت در توزیع و جلوگیری از تضییع حقوق دیگران می‌شود، بلکه به شرکت‌های توزیع برق در مدیریت بهینه منابع انرژی کمک می‌کند. در نهایت باید تأکید کرد که تأمین به‌موقع تجهیزات و زیرساخت‌های لازم برای احداث نیروگاه‌های خورشیدی در راستای پیشبرد اهداف بالادستی، نقش مؤثری در تسریع روند توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر دارد و هرگونه تأخیر در تأمین تجهیزات اصلی و زیرساخت‌های فنی می‌تواند روند اجرایی پروژه‌ها، اتصال نیروگاه‌ها به شبکه سراسری و انجام فرایند پلمب کنتور‌ها را با اختلال مواجه کند.
