نیروگاه‌های بزرگ‌مقیاس حرارتی، با سهمی بیش از ۹۰ درصد در تأمین برق مورد نیاز کشور، شریان‌های اصلی انرژی الکتریکی در ایران محسوب می‌شوند. ترکیب نیروگاه‌های دولتی و خصوصی بخاری، گازی و سیکل ترکیبی، علی‌رغم مشکلات متعدد به‌ویژه قیمت‌گذاری دستوری برق آنها، همچنان پرچمداران پایداری برق کشور محسوب می‌شوند. با این حال این دست از نیروگاه‌ها در بسیاری از حوزه‌ها از جمله شیوه‌های قیمت‌گذاری برق تولیدی، تأمین سوخت و آلایندگی با چالش‌های عدیده‌ای مواجهند که به یک عارضه مشترک بین نیروگاه‌های خصوصی و دولتی تبدیل شده است. امروز که قریب به ۷۰ درصد برق مورد نیاز کشور توسط نیروگاه‌های بزرگ‌مقیاس حرارتی متعلق به بخش خصوصی تولید می‌شود، همفکری و مشارکت با شرکت مادرتخصصی برق حرارتی به عنوان متولی نیروگاه‌های حرارتی دولتی، می‌تواند به یک انسجام فرابخشی به منظور پیگیری موضوعات کلیدی مرتبط با این حوزه منجر شود. عظیم اعتمادی، مدیرعامل شرکت مادرتخصصی تولید برق حرارتی هم در گفتگوی اختصاصی با نشریه «نیرو و سرمایه» با تأکید بر اهمیت تقویت ارتباط بین بخش خصوصی و دولتی، خاطرنشان می‌کند که تعامل و هم‌افزایی میان بخش دولتی و خصوصی، نقشی تعیین‌کننده و اجتناب‌ناپذیر در رفع مشکلات حوزه تولید برق کشور ایفا می‌کند. او در این گفت‌و‌گو به مهم‌ترین پرسش‌های بخش خصوصی تولیدکننده برق درباره موضوعاتی نظیر الزامات بهبود و حفظ ظرفیت‌های تولید برق کشور، ضرورت استقرار یک سیستم بازنگری دوره‌ای نرخ برق، الزامات تأمین سوخت نیروگاه‌ها و همچنین هزینه‌ها و پیامدهای استفاده از سوخت پشتیبان پاسخ داده که در ادامه حاصل آن را می‌خوانید:
از دیدگاه شما مهم‌ترین الزامات حفظ و تقویت ظرفیت‌های موجود تولید برق حرارتی در بخش‌های خصوصی و دولتی و ارتقای بهره‌وری آنها چیست؟ در حال حاضر ظرفیت منصوبه کل نیروگاه‌های کشور ۱۰۰ هزار و ۶۷۶ مگاوات است که از این میزان، ۷۸ هزار و ۸۱۰ مگاوات سهم نیروگاه‌های حرارتی است. در راستای حفظ و تقویت ظرفیت‌های موجود تولید برق حرارتی، برنامه‌های مدون بازدید، تعمیرات دوره‌ای و تعمیرات سالانه واحد‌های حرارتی به‌صورت دقیق برنامه‌ریزی می‌شود تا این واحدها با حداکثر آمادگی در دوره اوج مصرف برق مورد بهره‌برداری قرار گیرند. برآورد شده، برای انجام تعمیرات دوره‌ای به میزان ۱۱۰ هزار مگاوات نیروگاه حرارتی در سال جاری، حدود ۳۸ هزار میلیارد تومان منابع مالی مورد نیاز باشد. بهبود و حفظ ظرفیت‌های تولید برق حرارتی، به‌ویژه در شرایطی که تقاضا در پیک‌های مصرف افزایش می‌یابد، نیازمند یک رویکرد جامع است که محور‌های فنی، اقتصادی و مدیریتی را شامل شود. از دیدگاه تحلیل سیستمی، مهم‌ترین الزامات بهبود و حفظ ظرفیت‌های تولید برق کشور را می‌توان در حوزه‌های فنی و عملیاتی و نیز اقتصادی و مدل‌های سرمایه‌گذاری دسته‌بندی کرد. در خصوص الزامات فنی و عملیاتی (ارتقای بهره‌وری) باید گفت در راستای تکالیف وزارت نیرو در حوزه افزایش راندمان و ارتقای بهره‌وری مصرف سوخت، یکی از رویکرد‌های کلیدی و متداول در دنیا، استفاده از فرصت‌های افزایش ظرفیت تولید برق بدون افزایش مصرف سوخت است. این راهبرد با وجود محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و دو دفاع میهنی گذشته، در کشور ما نیز برنامه‌ریزی شده و در حال اجراست. در حوزه جایگزینی نیروگاه‌های فرسوده و کم‌بازده، تاکنون ۲ واحد ۴۲ مگاواتی مقیاس متوسط ری، در مجموع به ظرفیت ۸۴ مگاوات، جایگزین شده و در حال حاضر ۱۴۱ واحد با ظرفیت ۶،۹۸۱ مگاوات در فهرست جایگزینی نیروگاه‌های حرارتی کم‌بازده و فرسوده در بخش‌های دولتی و خصوصی قرار دارد. برای اجرای این پروژه‌ها حدود ۴ میلیارد یورو سرمایه‌گذاری مورد نیاز است که در صورت تحقق، سالانه بیش از ۵،۶۰۰ میلیون مترمکعب صرفه‌جویی سوخت به همراه خواهد داشت. یکی دیگر از مؤثرترین روش‌های افزایش متوسط راندمان نیروگاه‌های حرارتی و افزایش ظرفیت تولید بدون مصرف سوخت اضافی، احداث بخش بخار برای واحد‌های گازی موجود و تکمیل بلوک‌های سیکل ترکیبی است. بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، احداث ۳۸ واحد بخار به ظرفیت ۵،۳۹۰ مگاوات، با سرمایه‌گذاری حدود ۷.۴ میلیارد یورو، امکان صرفه‌جویی سالانه ۵.۸ میلیارد مترمکعب سوخت را فراهم خواهد کرد. همچنین رفع محدودیت تولید نیروگاه‌های بخاری از طریق اصلاح سیستم‌های خنک‌کن و ارتقای توربین‌های گازی موجود در شبکه، از دیگر برنامه‌های مهم شرکت است. لازم به ذکر است که بر اساس برنامه هفتم پیشرفت، افزایش ظرفیت نیروگاه‌های حرارتی به میزان ۱۲،۱۵۶ مگاوات برنامه‌ریزی شده که تاکنون ۴،۵۴۶ مگاوات آن محقق شده است. به طور کلی ارتقای راندمان و حفظ ظرفیت نیروگاه‌ها نیازمند به‌روزرسانی و مدرنیزاسیون نیروگاه‌ها، پیاده‌سازی سیستم‌های مدیریت انرژی (EMS) برای بهینه‌سازی روند احتراق و همچنین محقق شدن تعمیرات پیش‌بینانه با استفاده از تحلیل داده‌ها است. درباره الزامات اقتصادی و مدل‌های سرمایه‌گذاری (بخش خصوصی و دولتی) هم باید این مسأله را مدنظر قرار داد که تولید برق سرمایه‌بر است و بدون مدل اقتصادی پایدار، تجهیزات فرسوده جایگزین نمی‌شوند. با اصلاح ساختار قیمت‌گذاری که علاوه بر هزینه تولید، هزینه جایگزینی تجهیزات و سرمایه‌گذاری در ارتقا را نیز پوشش دهد، تسهیل دسترسی به منابع مالی با استفاده از مدل‌های مشارکت عمومی-خصوصی برای نوسازی نیروگاه‌های دولتی توسط بخش خصوصی و ارتقای بازار برق رقابتی می‌توان انگیزه کافی برای نوسازی نیروگاه‌ها ایجاد کرد. علاوه بر این، با تنوع‌بخشی به منابع سوخت و توانمندسازی نیروگاه‌های حرارتی برای استفاده از سوخت‌های جایگزین، کاهش اثرات زیست‌محیطی نیروگاه‌ها، ارتقای سرمایه انسانی با برگزاری دوره‌های تخصصی و شفافیت در نظارت با ایجاد شاخص‌های کلیدی عملکرد می‌توان به حفظ و ارتقای ظرفیت‌های تولید پرداخت.
با توجه به افزایش تورم، نرخ ارز و بهای سایر نهاده‌های تولید و به تبع آن افزایش قیمت تمام‌شده برق از ابتدای سال جاری، شرکت برق حرارتی برای اصلاح و به‌روزرسانی نرخ برق چه اقداماتی را صورت داده است؟ تردیدی نیست که نوسانات نرخ ارز و تورم در بهای نهاده‌ها، فشار قابل توجهی بر قیمت تمام‌شده برق وارد کرده است. شرکت برق حرارتی برای مقابله با این چالش، رویکردی «دینامیک و تحلیل‌محور» را در پیش گرفته است. اولین اقدام، استقرار یک سیستم بازنگری دوره‌ای نرخ‌ها بوده، به این معنا که قیمت‌ها به جای تغییرات پراکنده، بر اساس تحلیل دقیق سبد هزینه‌ها از جمله هزینه‌های متغیر تولید (AVC) و متناسب با شاخص‌های تورمی بازار به‌روزرسانی شده است. از جمله استراتژی‌هایی که در این راستا به کار گرفته شده، به‌روزرسانی AVC هزینه متغیر تولید نیروگاه‌ها تاکنون براساس آخرین نرخ ارز منتهی به خرداد ماه سال جاری و نیز CPI بانک مرکزی منتهی به اردیبهشت ماه سال جاری برای کلیه تیپ‌های نیروگاهی بر اساس نسبت هزینه ارزی و ریالی مشخص بر اساس مستندات بوده است. به علاوه اثرگذاری در قیمت نرخ سقف بازار، یکی دیگر از استراتژی‌هایی بوده که دنبال شده است. شرکت تولید برق حرارتی به عنوان کارشناس منتخب هیأت تنظیم بازار برق ایران با ارائه گزارشات جامع کارشناسی در خصوص هزینه‌های نیروگاه‌های بخاری، گازی و سیکل ترکیبی، نرخ تمام‌شده سوخت، نرخ تمام‌شده تعمیرات «به‌روزرسانی هزینه عملیاتی و نگهداری (O&M)»، به‌روزرسانی هزینه‌های آب و مواد شیمیایی و هزینه‌های ثابت (برای پوشش استهلاک تجهیزات و هزینه‌های مدیریتی در محیط تورمی) و همچنین نرخ قرارداد‌های تضمینی خرید برق (ECA) همه ساله در افزایش نرخ سقف بازار اثرگذار بوده و هست؛ بنابراین شرکت برق حرارتی از یک سو با ارائه مستندات دقیق از افزایش هزینه‌های عملیاتی و تشویق نیروگاه‌ها به بهره‌برداری بهینه از بازار برق از سوی دیگر، تلاش می‌کند تا از طریق مکانیسم‌های بازار، بخشی از اثرات تورمی جبران شود.
شیوه‌نامه پایش سوخت تحویلی به نیروگاه‌ها که بررسی و نهایی‌سازی آن طی سال گذشته در دستور کار شرکت مادرتخصصی برق حرارتی قرار داشت، به چه مرحله‌ای رسیده و از دیدگاه شما اجرای این شیوه‌نامه چه مزیت‌ها و ریسک‌هایی برای تولیدکنندگان برق خواهد داشت؟ شیوه‌نامه پایش سوخت مصرفی نیروگاه‌ها پس از بحث و بررسی‌های مفصل فنی و کارشناسی فیمابین ذی‌نفعان مورد تصویب قرار گرفت و در تاریخ ۲۰ تیرماه سال ۱۴۰۵ از طرف شرکت مادرتخصصی برق حرارتی به همه نیروگاه‌های حرارتی کشور ابلاغ شد. این شیوه‌نامه در راستای اجرای دستورالعمل ۲۴ ماده‌ای ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز که به توشیح رئیس‌جمهور محترم رسیده تدوین شده است. پیش‌بینی می‌شود با اجرای این دستورالعمل پایش میزان مصرف سوخت و میزان تولید انرژی نیروگاه‌ها با دقت بیشتری انجام گیرد. با این وجود لازم است پوشش هزینه‌های ناشی از پیاده‌سازی این شیوه‌نامه برای نیروگاه‌های دولتی و خصوصی در نظر گرفته شود.
مسأله تأمین سوخت نیروگاه‌ها در فصول سرد سال و رویه‌های حاکم بر دوره محدودیت سوخت، بسیاری از نیروگاه‌ها به‌ویژه تولیدکنندگان خصوصی و غیردولتی برق را با مشکل مواجه کرده است. آیا در این خصوص چاره‌ای اندیشیده شده است؟ پیش‌بینی سوخت موردنیاز نیروگاه‌ها برای سال آتی همواره توسط شرکت مادرتخصصی برق حرارتی در فصل پاییز سال قبل انجام و متعاقباً به مراجع ذی‌ربط ارسال شده و مصوب می‌شود. جهت مدیریت بهتر ذخیره سوخت نیروگاهی، از سال ۱۴۰۳ کارگروه مدیریت بهینه مصرف انرژی با حضور همه دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط و با محوریت وزارت کشور تشکیل شده است. در این کارگروه میزان مصرف و ذخیره سوخت نیروگاه‌های کشور در بازه‌های زمانی منظم مورد بررسی قرار گرفته و در صورت نیاز، تصمیمات مقتضی که برای همه دستگاه‌های اجرایی لازم‌الاجراست اتخاذ خواهد شد.
پایش کیفیت سوخت تحویلی به نیروگاه‌ها به دلیل تأثیر آن بر سطح آلایندگی آنها و همچنین خسارات فنی و مالی تحمیل‌شده به نیروگاه‌ها از اهمیت بسزایی برخوردار است. از دیدگاه شما برای پایش دقیق کیفیت سوخت و پارامتر‌های مؤثر بر آن، چه راهبرد‌هایی را می‌توان اجرایی کرد؟ طراحی کلیه نیروگاه‌های حرارتی براساس سوخت گاز بوده و سوخت مایع صرفاً جهت استفاده در شرایط اضطراری در نظر گرفته شده است؛ لذا نیروگاه‌ها هیچ تمایل و انگیزه‌ای به استفاده از سوخت مایع ندارند. از طرفی استفاده از سوخت مایع صدمات و خسارات بسیار زیادی به واحد‌های نیروگاهی تحمیل می‌کند. تخصیص سوخت گاز در حوزه اختیارات وزارت نیرو نبوده و سوخت گاز متناسب با ظرفیت تولید آن توسط شرکت ملی گاز ایران و با اولویت تأمین گاز موردنیاز بخش خانگی و تجاری و با صلاحدید مراجع عالی تصمیم‌گیری کشور، به نیروگاه‌ها تخصیص می‌یابد؛ لذا لازم است هرگونه پیگیری جهت تخصیص سوخت گاز به نیروگاه‌ها، از طریق شرکت ملی گاز ایران دنبال شود. طبق تبصره ۸ ماده ۲۷ قانون مالیات بر ارزش افزوده «درصورتی‌که پالایشگاه‌ها و نیروگاه‌هایی که سوخت اصلی آنها نفت کوره و نفت گاز نیست، در مقاطع خاصی از سال با درخواست دولت مجبور به استفاده از سوخت‌های مزبور شوند، سازمان حفاظت محیط زیست موظف است این موضوع را در احتساب سطح و مدت آلایندگی آن واحدها لحاظ کرده و افزایش آلایندگی ناشی از استفاده نفت کوره و نفت گاز را مطابق با قبل از الزام مزبور محاسبه کند»، و با توجه به اینکه مصرف سوخت مایع بنا به درخواست دولت و مراجع عالی تصمیم‌گیری کشور بوده است، لذا نیروگاه‌های مذکور نباید در لیست صنایع آلاینده قرار گیرند. شایان ذکر است نیروگاه‌های فوق در زمان بهره‌برداری با سوخت گاز آلایندگی ندارند. شرکت مادرتخصصی تولید نیروی برق حرارتی به صورت یکپارچه و در سطح کلان کشور نسبت به انجام فراخوان عمومی شناسایی پتانسیل‌های نصب تجهیزات گوگردزدایی در نیروگاه‌های بخاری مازوت‌سوز و گوگردزدایی از سوخت اقدام کرده و پروپوزال‌های شرکت‌های ارائه‌دهنده روش‌های گوگردزدایی به روش پس‌احتراق (گوگردزدایی از دود) به دلایل ایجاد خوردگی سرد، افزایش مصرف داخلی واحدها، افت راندمان نیروگاهی و... مورد تأیید اعضای کمیته قرار نگرفت. پیرو برگزاری جلسه با شرکت‌های منتخب ارائه‌دهنده تکنولوژی گوگردزدایی از سوخت و استخراج مباحث فنی پروژه نظیر قابلیت اجرایی، نوع تکنولوژی، تجهیزات موردنیاز و ابعاد اقتصادی، گزارش نهایی پس از تأیید اعضا و با توجه به ابعاد ملی پروژه، جهت تصمیم‌گیری به هیأت دولت ارائه شد که منتج به اصلاح ماده ۲۳ قانون هوای پاک در کمیسیون امور زیربنایی و محیط زیست گردید و پس از تأیید در کمیسیون، طی مصوبه شماره ۵۶۳۳۷/ت ۶۰۹۴۲ ه مورخ ۳/۴/۱۴۰۲ مورد تصویب هیأت وزیران قرار گرفته است. مطابق اصلاحیه جدید پالایشگاه‌های نفت مکلف به گوگردزدایی از سوخت مازوت و تحویل سوخت استاندارد به نیروگاه‌ها هستند و تکلیف وزارت نیرو ذیل بند فوق ملغی شد. با توجه به الزام مصرف سوخت مازوت توسط نیروگاه‌ها به‌دلیل محدودیت تأمین سوخت گاز توسط شرکت ملی گاز، شرکت برق حرارتی جهت کاهش سطح آلایندگی همکاری نزدیکی با نهاد‌های متولی از جمله شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی در خصوص فراخوان عمومی جهت شناسایی شرکت‌های توانمند جهت تولید سوخت امولسیونی از سوخت مازوت برای کاهش درصد و شدت آلایندگی و نیز فراخوان شناسایی شرکت‌های توانمند جهت بررسی امکان استفاده از سیستم‌های فیلتراسیون دود خروجی نیروگاه‌ها با سازمان محیط زیست داشته است که در مورد اخیر با توجه به بررسی‌های صورت‌گرفته، نصب سیستم فیلتراسیون در مسیر دود خروجی علاوه بر عدم قابلیت اجرا در نیروگاه‌های قدیمی، سبب ایجاد محصولات ثانویه آلاینده محیط زیست خواهد شد.
با توجه به عدم طراحی نیروگاه‌های موجود برای استفاده مداوم از سوخت پشتیبان (سوخت مازوت) و نیز بالا بودن درصد گوگرد مازوت تحویلی به نیروگاه‌های بخاری، علاوه بر افزایش تعداد خروج این واحدها از مدار، استهلاک اکثر نیروگاه‌های بخاری به‌دلیل استفاده مداوم از سوخت مازوت به شدت افزایش یافته و هزینه‌های بهره‌برداری از این واحدها نیز افزایش چشمگیری داشته است. الزام نیروگاه‌ها به استفاده از سوخت پشتیبان در طول چند ماه از سال و هزینه‌های مالی ناشی از کاهش دوره تعمیرات، خسارت تجهیزات، کاهش توان تولید و راندمان و... هزینه‌های مشخصی به آنها تحمیل می‌کند. چه اقداماتی برای جبران هزینه‌های استفاده از سوخت پشتیبان صورت گرفته و این اقدامات چه نتایجی را در پی داشته است؟ الزام نیروگاه‌ها به استفاده از سوخت پشتیبان به صورت روزانه مطابق برنامه‌ریزی دیسپاچینگ ملی برق و دیسپاچینگ شرکت ملی گاز و شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی و با هماهنگی شرکت مادرتخصصی برق حرارتی صورت می‌گیرد. البته همانطور که پیشتر هم عنوان شد، این برنامه‌ها پیشتر در قالب پیش‌بینی سوخت معادل نیروگاهی و برنامه‌های مقطعی به تصویب مراجع ذی‌ربط از جمله کارگروه مدیریت بهینه مصرف انرژی می‌رسد. استفاده از سوخت پشتیبان مانند (گازوئیل یا مازوت) به جای گاز طبیعی در نیروگاه‌های حرارتی، یکی از چالش‌برانگیزترین موضوعات عملیاتی و مالی در صنعت برق است. این موضوع نه تنها هزینه‌های مستقیم سوخت را افزایش می‌دهد، بلکه اثرات مخربی بر سلامت فنی تجهیزات و راندمان نیروگاه دارد. اصلی‌ترین اقدام صورت‌گرفته برای جبران هزینه‌ها، «پرداخت تفاضل هزینه سوخت» است. طبق این مکانیسم، تفاوت قیمت سوخت پشتیبان (گازوئیل/مازوت) با سوخت اصلی (گاز) محاسبه شده و به نیروگاه پرداخت می‌شود تا زیان مستقیم سوخت جبران شود. شایان ذکر است در شرایط عادی در ساعات پیک، نیروگاه‌ها معمولاً با استفاده از سوخت اصلی وارد شبکه می‌شوند، اما با توجه به مسأله بحران سوخت در کشور و مصوبه شعام در حال حاضر در ساعات پیک، بسیاری از نیروگاه‌ها با سوخت پشتیبان وارد شبکه می‌شوند که در این حالت قیمت بالای برق در بازار، تنها بخشی از هزینه‌های اضافی سوخت و استهلاک تجهیزات را پوشش می‌دهد و نیاز به بازنگری قوانین استفاده از سوخت پشتیبان و پذیرش ساعات بهره‌برداری در بازار برق حس می‌شود. با وجود اقدامات فوق، بررسی‌ها نشان می‌دهد که جبران هزینه‌ها به صورت کامل و جامع صورت نگرفته است، زیرا «هزینه‌های پنهان فنی» نادیده گرفته می‌شود. تفاضل سوخت فقط «قیمت خرید سوخت» را جبران می‌کند، اما هز
