حملات آمریکا و اسرائیل به زیرساخت‌های انرژی ایران، ضرورت بازنگری در الگوی تولید برق کشور و گذار به سمت شیوه‌های نوین را بیش از هر زمان دیگری نمایان ساخته است. صاحب‌نظران حوزه انرژی بر این باورند که توسعه هزاران نیروگاه خورشیدی کوچک و پراکنده، راهکاری کلیدی برای کاهش آسیب‌پذیری شبکه برق و ارتقای سطح امنیت انرژی کشور در برابر تهدیدات احتمالی است. بررسی وقایع اخیر نشان می‌دهد که اتکای مفرط به نیروگاه‌های بزرگ و متمرکز، در شرایط بحرانی می‌تواند پایداری تأمین برق را با چالش‌های جدی مواجه سازد. در مقابل، گسترش نیروگاه‌های خورشیدی کوچک در سطح شهرها، روستاها، واحدهای صنعتی و ساختمان‌های مسکونی، استراتژی مؤثری برای افزایش تاب‌آوری شبکه برق کشور به شمار می‌رود.
آسیب به ۲ هزار نقطه از شبکه برق ایران
بر اساس داده‌های منتشرشده توسط مسئولان صنعت برق، در جریان حملات آمریکا و اسرائیل، نزدیک به ۲ هزار نقطه از شبکه برق کشور دچار آسیب شد و در مقطعی، حدود ۴ هزار مگاوات از ظرفیت نیروگاهی ایران از مدار بهره‌برداری خارج گردید. با این وجود، با تلاش‌های بی‌وقفه کارکنان صنعت برق، بخش عمده‌ای از تأسیسات آسیب‌دیده ترمیم و ظرفیت تولید مجدداً به شبکه بازگردانده شد. این رخداد، اهمیت حیاتی کاهش وابستگی به تعداد محدودی نیروگاه بزرگ و ضرورت افزایش پراکندگی جغرافیایی مراکز تولید برق را بیش از پیش آشکار کرد.
چرا نیروگاه‌های خورشیدی پراکنده اهمیت دارند؟
در ساختار سنتی، بخش عمده برق کشور در نیروگاه‌های بزرگ تولید و از طریق خطوط انتقال به شهرها و صنایع ارسال می‌شود. اما در الگوی تولید پراکنده، هزاران سامانه خورشیدی کوچک قادرند برق را در نزدیکی محل مصرف تولید کنند. مزیت برجسته این ساختار آن است که بروز اختلال در یک نیروگاه یا بخشی از شبکه، لزوماً منجر به توقف تولید برق در سایر نقاط نخواهد شد. البته برای تداوم تأمین برق در زمان قطع شبکه سراسری، سامانه‌های خورشیدی باید به تجهیزات مناسب، ذخیره‌ساز باتری و قابلیت بهره‌برداری مستقل مجهز باشند.
تجربه اوکراین؛ هشداری برای آینده صنعت برق
آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش‌های خود پیرامون جنگ اوکراین تأکید کرده است که تمرکززدایی از تولید برق، نقشی تعیین‌کننده در افزایش امنیت انرژی ایفا می‌کند. ظرفیت تولید برق قابل‌کنترل اوکراین که پیش از جنگ حدود ۳۸ هزار مگاوات بود، پس از آسیب‌های گسترده به زیرساخت‌های انرژی در سال ۲۰۲۴ به حدود ۱۲ هزار مگاوات کاهش یافت. این نهاد بین‌المللی برآورد کرده است که اوکراین برای توسعه ساختار غیرمتمرکز برق خود، نیازمند احداث سالانه حدود ۴ هزار مگاوات ظرفیت خورشیدی پراکنده تا سال ۲۰۳۰ است.
ایران ظرفیت بزرگی برای توسعه انرژی خورشیدی دارد
ایران به دلیل برخورداری از تابش مناسب خورشید در بخش گسترده‌ای از جغرافیای خود، از ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی برخوردار است. نصب پنل‌های خورشیدی بر پشت‌بام خانه‌ها، مدارس، بیمارستان‌ها، کارخانه‌ها و ساختمان‌های دولتی می‌تواند علاوه بر کمک به تأمین برق، وابستگی مصرف‌کنندگان به شبکه سراسری را کاهش دهد. از سوی دیگر، توسعه سامانه‌های خورشیدی همراه با باتری در مراکز حیاتی، از جمله بیمارستان‌ها و تأسیسات آب‌رسانی، می‌تواند به تداوم خدمات ضروری هنگام بروز اختلال کمک شایانی کند.
امنیت انرژی ایران در گرو تغییر الگوی تولید برق
کارشناسان تأکید دارند که توسعه نیروگاه‌های بزرگ همچنان برای تأمین برق کشور ضروری است، اما این نیروگاه‌ها باید در کنار سامانه‌های خورشیدی پراکنده، ذخیره‌سازهای انرژی و شبکه‌های برق محلی توسعه یابند. چنین ترکیبی علاوه بر کمک به کاهش ناترازی برق، می‌تواند سرعت بازیابی شبکه پس از حوادث طبیعی یا آسیب‌های ناشی از جنگ را به شکل چشمگیری افزایش دهد. در شرایط کنونی، سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های خورشیدی پراکنده دیگر صرفاً یک برنامه زیست‌محیطی یا اقتصادی نیست، بلکه می‌تواند به یکی از ارکان راهبردی تقویت امنیت انرژی ایران تبدیل شود.
