هزینه‌های پنهان احداث نیروگاه خورشیدی که سرمایه‌گذاران باید بدانند
هنگام بررسی سرمایه‌گذاری در یک نیروگاه خورشیدی، معمولاً اولین عددی که توجه سرمایه‌گذار را جلب می‌کند، هزینه احداث به ازای هر کیلووات یا مگاوات است. بااین‌حال، قیمت پنل، اینورتر، سازه و عملیات نصب، تمام هزینه‌های پروژه را شامل نمی‌شود. هزینه زمین، اتصال به شبکه، مطالعات، احداث پست و خط انتقال، تجهیز کارگاه، بیمه، تأمین مالی، نگهداری، قطعات یدکی و حتی چند ماه تأخیر در بهره‌برداری می‌توانند سرمایه واقعی موردنیاز پروژه را به‌طور محسوسی افزایش دهند. بنابراین، پیش از محاسبه نرخ بازگشت سرمایه، لازم است تمام هزینه‌های پروژه از مرحله انتخاب زمین تا سال‌های بهره‌برداری در مدل مالی لحاظ شوند.
هزینه زمین فقط به قیمت خرید آن محدود نمی‌شود
یکی از نخستین هزینه‌هایی که ممکن است کمتر از مقدار واقعی برآورد شود، هزینه مربوط به زمین است. سرمایه‌گذار ممکن است تنها قیمت خرید یا اجاره زمین را در نظر بگیرد، درحالی‌که هزینه واقعی زمین می‌تواند شامل بررسی وضعیت مالکیت و کاربری، کارشناسی، نقشه‌برداری و تعیین حدود، تنظیم قراردادها، ایجاد مسیر دسترسی و آماده‌سازی اولیه زمین نیز باشد.
در ایران، مقررات مربوط به واگذاری و اجاره زمین برای نیروگاه‌های تجدیدپذیر طی سال‌های اخیر تغییر کرده و فرآیندهای مشخصی برای تأمین زمین موردنیاز این پروژه‌ها تعریف شده است. بنابراین، پیش از خرید یک زمین صرفاً به دلیل قیمت پایین، باید بررسی شود که آیا زمین موردنظر واقعاً از نظر فنی، حقوقی و اجرایی برای احداث نیروگاه مناسب است یا خیر.
هزینه آماده‌سازی زمین
مناسب بودن یک زمین روی نقشه، الزاماً به معنای آماده بودن آن برای نصب پنل‌های خورشیدی نیست. پیش از اجرای سازه‌ها ممکن است عملیات مختلفی مانند تسطیح، خاک‌برداری و خاک‌ریزی، زهکشی، اصلاح شیب، ایجاد مسیرهای داخلی، اجرای آبرو، فنس‌کشی و آماده‌سازی ورودی سایت ضروری باشد.
در برخی پروژه‌ها، نتایج آزمایش خاک نیز نشان می‌دهد که روش اجرای پایه‌ها باید تغییر کند؛ موضوعی که می‌تواند هزینه سازه یا عملیات اجرایی را افزایش دهد. به همین دلیل، شرایط واقعی زمین باید پیش از نهایی شدن طراحی و برآورد هزینه‌ها به‌دقت بررسی شود.
هزینه مسیر دسترسی
یکی از هزینه‌هایی که در برآوردهای اولیه پروژه اغلب نادیده گرفته می‌شود، هزینه ایجاد و نگهداری مسیر دسترسی به نیروگاه است. کامیون‌های حمل پنل، تجهیزات سازه، ترانسفورماتور، ماشین‌آلات اجرایی، جرثقیل و تیم‌های تعمیر و نگهداری باید بتوانند بدون مشکل به سایت نیروگاه دسترسی داشته باشند.
اگر زمین در منطقه‌ای دورافتاده قرار داشته باشد، ممکن است اصلاح مسیر موجود یا احداث یک مسیر جدید ضروری شود. همچنین هزینه نگهداری این مسیر در طول دوره بهره‌برداری باید در محاسبات اقتصادی پروژه در نظر گرفته شود.
هزینه اتصال به شبکه
یکی از مهم‌ترین هزینه‌هایی که باید پیش از خرید زمین بررسی شود، هزینه اتصال نیروگاه به شبکه برق است. ممکن است سرمایه‌گذار زمینی با شرایط بسیار مناسب از نظر تابش خورشیدی پیدا کند، اما نزدیک‌ترین شبکه برق ظرفیت کافی برای پذیرش توان نیروگاه را نداشته باشد.
در چنین شرایطی ممکن است اجرای کابل یا فیدر جدید، نصب ترانسفورماتور، توسعه پست، احداث کلیدخانه، تجهیزات حفاظتی و اندازه‌گیری، تجهیزات مخابراتی یا حتی اجرای خط انتقال ضروری شود.
مسئولیت و هزینه اجرای این تجهیزات به ظرفیت نیروگاه، مدل پروژه، طرح اتصال و توافق با شرکت برق مربوطه بستگی دارد. بنابراین تا پیش از دریافت اطلاعات دقیق شبکه، نباید هزینه اتصال را صفر یا یک مقدار ثابت در نظر گرفت.
هزینه خط انتقال
در پروژه‌های مگاواتی ممکن است نقطه اتصال به شبکه چند کیلومتر با محل احداث نیروگاه فاصله داشته باشد. در چنین شرایطی، هزینه احداث خط انتقال می‌تواند به یکی از بخش‌های قابل‌توجه سرمایه‌گذاری پروژه تبدیل شود. هزینه خط انتقال تنها شامل سیم یا هادی نیست و طراحی و نقشه‌برداری مسیر، پایه‌ها، هادی، مقره، عملیات اجرایی، تأمین حریم مسیر و تجهیزات ابتدا و انتهای خط را نیز دربر می‌گیرد. هرچه فاصله نیروگاه تا نقطه اتصال بیشتر باشد، اهمیت اقتصادی این بخش افزایش پیدا می‌کند.
هزینه مطالعات پیش از احداث
مطالعات موردنیاز پروژه نیز دارای هزینه هستند و نباید در برآورد اولیه نادیده گرفته شوند. بسته به ظرفیت و ابعاد پروژه، مطالعاتی مانند تحلیل تابش خورشیدی، امکان‌سنجی، نقشه‌برداری، آزمایش خاک، هیدرولوژی، اتصال به شبکه، حفاظت، طراحی مفهومی و پایه، بررسی اقتصادی و ارزیابی‌های محیطی ممکن است ضروری باشند.
در پروژه‌های بزرگ، انجام مطالعات دقیق می‌تواند از ایجاد هزینه‌های بسیار بیشتر در مرحله ساخت جلوگیری کند. به همین دلیل، کاهش هزینه از طریق حذف یا محدود کردن مطالعات اولیه معمولاً می‌تواند ریسک پروژه را افزایش دهد.
هزینه مجوزها و امور اداری
فرآیند توسعه یک نیروگاه خورشیدی شامل مجموعه‌ای از پیگیری‌های قراردادی، حقوقی و اداری است. ممکن است هزینه مستقیم دریافت یک مجوز چندان بالا نباشد، اما تهیه نقشه‌ها و مدارک، استفاده از خدمات مشاور، پیگیری‌های اداری، سفر، نیروی انسانی، اصلاح مدارک و تمدید برخی اسناد می‌تواند هزینه توسعه پروژه را افزایش دهد.
راهنماهای توسعه پروژه‌های خورشیدی بانک جهانی نیز هزینه‌هایی مانند مجوزها، مطالعات، زمین، بیمه، مشاوران حقوقی و فنی و مدیریت پروژه را جدا از هزینه تجهیزات اصلی نیروگاه در نظر می‌گیرند.
هزینه حمل تجهیزات
هنگام دریافت قیمت پنل یا اینورتر باید مشخص شود قیمت اعلام‌شده دقیقاً تا چه مرحله و چه محلی اعتبار دارد. هزینه نهایی تجهیزات ممکن است علاوه بر قیمت خرید، شامل حمل بین‌المللی و داخلی، بارگیری و تخلیه، انبارداری، بیمه حمل و انتقال تجهیزات تا محل پروژه باشد.
حمل ترانسفورماتورها و تجهیزات پست معمولاً پیچیده‌تر از حمل پنل و اینورتر است و در پروژه‌هایی که در مناطق دورافتاده اجرا می‌شوند، هزینه‌های لجستیکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.
هزینه تجهیز کارگاه
پیش از نصب نخستین پنل، سایت باید برای استقرار و فعالیت تیم اجرایی آماده شود. تأمین برق و آب موقت، کانکس و دفتر کارگاه، سرویس‌های بهداشتی، انبار، روشنایی، حفاظت و نگهبانی، ارتباطات، تجهیزات HSE و محل استقرار ماشین‌آلات از جمله هزینه‌های رایج تجهیز کارگاه هستند.
این موارد ممکن است در قیمت خرید تجهیزات دیده نشوند، اما بخشی از هزینه واقعی اجرای پروژه محسوب می‌شوند.
هزینه تأخیر در پروژه
هزینه ناشی از تأخیر در بسیاری از مدل‌های اقتصادی کمتر از مقدار واقعی برآورد می‌شود. فرض کنید نیروگاهی قرار بوده در ابتدای تابستان وارد مدار شود، اما بهره‌برداری آن چهار ماه به تأخیر بیفتد.
در این مدت، سرمایه همچنان در پروژه قفل می‌ماند، هزینه‌های مالی و اجرایی ادامه پیدا می‌کنند و در عین حال درآمدی از فروش برق ایجاد نمی‌شود. همچنین ممکن است هزینه نیروی انسانی، اجاره تجهیزات و تجهیز کارگاه برای مدت بیشتری پرداخت شود.
بنابراین، تأخیر صرفاً یک مشکل زمانی نیست؛ بلکه یک هزینه مالی برای پروژه محسوب می‌شود. مشکلات مربوط به شبکه، تأمین ترانسفورماتور و کابل‌های فشارقوی نیز می‌توانند مدت اجرای پروژه‌های تجدیدپذیر را افزایش دهند.
هزینه نگهبانی و امنیت
نیروگاه‌های چندمگاواتی معمولاً در زمین‌های وسیع و خارج از محدوده‌های شهری احداث می‌شوند. به همین دلیل، استفاده از نیروی نگهبانی، دوربین‌های نظارتی، روشنایی محیطی، سیستم کنترل ورود، حفاظت فیزیکی و نگهداری دوره‌ای فنس ممکن است ضروری باشد.
این هزینه‌ها محدود به زمان ساخت نیستند و در طول سال‌های بهره‌برداری تکرار می‌شوند؛ بنابراین باید در هزینه‌های O&M پروژه لحاظ شوند.
هزینه شست‌وشوی پنل‌ها
پنل‌های خورشیدی برای مدت ۲۰ تا ۳۰ سال در فضای باز قرار دارند. در بسیاری از مناطق خشک ایران، گردوغبار می‌تواند میزان تولید نیروگاه را کاهش دهد و به همین دلیل برنامه نظافت و شست‌وشوی پنل‌ها اهمیت زیادی دارد. هزینه شست‌وشو تنها به دستمزد نیروی انسانی محدود نمی‌شود و تأمین و انتقال آب، مخزن و پمپ، خودرو، تجهیزات شست‌وشو و در برخی پروژه‌ها سیستم‌های رباتیک را نیز شامل می‌شود. اگر نیروگاه در منطقه‌ای کم‌آب احداث شود، هزینه و امکان تأمین آب باید از همان مرحله مطالعات بررسی شود.
هزینه کنترل پوشش گیاهی و نگهداری زمین
در برخی مناطق، رشد علف‌ها و پوشش گیاهی می‌تواند دسترسی به تجهیزات را دشوار کند، روی ردیف‌های پایین پنل‌ها سایه بیندازد و حتی ریسک آتش‌سوزی را افزایش دهد.
بنابراین ممکن است کنترل دوره‌ای پوشش گیاهی در سایت ضروری باشد. این هزینه در نگاه نخست کوچک به نظر می‌رسد، اما در یک نیروگاه چند ده هکتاری و طی یک دوره بهره‌برداری ۲۵ ساله قابل‌چشم‌پوشی نیست.
هزینه تعمیر و تعویض اینورتر
عمر اقتصادی نیروگاه خورشیدی معمولاً بیشتر از عمر برخی تجهیزات الکترونیکی آن است. اینورترها ممکن است در طول دوره بهره‌برداری نیازمند تعمیر، تعویض فن یا برد، تعویض قطعات قدرت و در برخی موارد تعویض کامل باشند.
اگر در مدل مالی یک نیروگاه با عمر ۲۵ یا ۳۰ سال، هیچ هزینه‌ای برای تعمیر یا تعویض اینورتر در نظر گرفته نشده باشد، احتمالاً مدل بیش از حد خوش‌بینانه تنظیم شده است.
قطعات یدکی
سرمایه‌گذار باید پیش از آغاز بهره‌برداری مشخص کند چه قطعاتی باید به‌عنوان قطعات یدکی در سایت نگهداری شوند. تجهیزاتی مانند فیوز، SPD، کانکتور، کابل، برد و فن اینورتر، تجهیزات حفاظتی، قطعات شبکه و تعدادی ماژول یدکی ممکن است برای کاهش زمان توقف نیروگاه ضروری باشند.
در دسترس نبودن حتی یک قطعه ساده ممکن است باعث شود بخشی از نیروگاه برای مدت طولانی از مدار خارج بماند.
SCADA، اینترنت و مخابرات
پایش و کنترل عملکرد نیروگاه نیز هزینه دارد. نیروگاه‌های بزرگ معمولاً به سیستم SCADA، Data Logger، ایستگاه هواشناسی، RTU، ارتباط مخابراتی با پست، اینترنت، سرور یا فضای ابری و نرم‌افزارهای مانیتورینگ نیاز دارند. برخی از این تجهیزات و خدمات دارای هزینه‌های دوره‌ای یا اشتراک هستند و باید در بودجه بهره‌برداری پروژه در نظر گرفته شوند.
کاهش درآمد ناشی از توقف نیروگاه
این مورد یک هزینه مستقیم نیست، اما از نظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد. اگر یک اینورتر یا ترانسفورماتور برای یک هفته از مدار خارج شود، علاوه بر هزینه تعمیر، نیروگاه بخشی از درآمد حاصل از فروش برق خود را نیز از دست می‌دهد.
بنابراین هزینه واقعی خرابی را می‌توان به‌صورت زیر در نظر گرفت :
هزینه تعمیر + ارزش برق تولیدنشده
در پروژه‌های بزرگ، گاهی ارزش انرژی تولیدنشده از هزینه خود قطعه یا تعمیر آن بیشتر است.
سرمایه در گردش
حتی پس از آغاز بهره‌برداری ممکن است میان ایجاد هزینه‌ها و دریافت درآمد حاصل از فروش برق فاصله زمانی وجود داشته باشد. در این دوره، نیروگاه همچنان باید حقوق کارکنان، هزینه‌های نگهداری، امنیت و نگهبانی، خرید قطعات و هزینه‌های اداری را پرداخت کند.
بنابراین، وجود مقدار مناسبی سرمایه در گردش برای آغاز دوره بهره‌برداری ضروری است.
چگونه از غافلگیر شدن با هزینه‌های اضافی جلوگیری کنیم؟
پیش از نهایی کردن سرمایه‌گذاری، بهتر است بودجه پروژه حداقل در چهار بخش اصلی تهیه شود :
۱. هزینه‌های مستقیم احداث
شامل پنل، اینورتر، سازه، کابل، ترانسفورماتور، پست و عملیات اجرایی.
۲. هزینه‌های توسعه و مالک
شامل زمین، مطالعات، طراحی، خدمات مشاور، بیمه، مدیریت پروژه و مجوزها.
۳. ذخیره هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده
برای پوشش تغییرات قیمت، شرایط زمین، اصلاح طراحی و سایر هزینه‌های غیرمنتظره.
۴. هزینه‌های دوره بهره‌برداری
شامل O&M، نظافت، امنیت، بیمه، تعمیرات و تعویض تجهیزات.
تنها زمانی که هر چهار بخش در مدل اقتصادی پروژه لحاظ شوند، می‌توان به برآورد واقع‌بینانه‌تری از سرمایه اولیه موردنیاز و بازده اقتصادی پروژه رسید.
جمع‌بندی
هزینه‌های پنهان احداث نیروگاه خورشیدی در واقع هزینه‌های غیرعادی یا مخفی نیستند؛ بلکه هزینه‌هایی هستند که در برآوردهای ساده و اولیه پروژه به‌راحتی نادیده گرفته می‌شوند.
پنل، اینورتر و سازه تنها بخشی از سرمایه‌گذاری موردنیاز یک نیروگاه خورشیدی را تشکیل می‌دهند. زمین، آماده‌سازی سایت، اتصال به شبکه، پست برق، خط انتقال، مطالعات، تجهیز کارگاه، تأمین مالی، بیمه، نگهداری، نظافت و تعمیر تجهیزات همگی می‌توانند بر اقتصاد نهایی پروژه تأثیرگذار باشند.
